Czas dorastania to most, przez który człowiek przechodzi od beztroskiego dzieciństwa do odpowiedzialnej dorosłości.  To czas, który wypełniają złożone, nierzadko burzliwe zjawiska związane ze zmianami anatomicznymi, fizjologicznymi, psychicznymi.  Wiek dorastania zaczyna się około 11-12 r.ż i trwa do osiągnięcia wieku młodzieńczego przypadającego na mniej więcej 18-19 r.ż, kiedy człowiek osiąga zdolność dawania nowego życia.  Około 16 r.ż nasilają się trudności psychiczne wieku dojrzewania.  Kryzys ten polega na załamaniu dotychczas wypracowanych skutecznych sposobów zaspokajania własnych potrzeb i radzenia sobie w środowisku społecznym.  Gwałtowne zmiany, jakich doświadcza nastolatek powoduje, że system wartości, postrzegania świata i radzenia sobie w nim ulega załamaniu.

Zmiany wywołujące kryzys zachodzą na co najmniej trzech podstawowych płaszczyznach:

  • biologicznej  – zmienia się ciało
  • rodzinnej  –   zmieniają się wymagania wobec „dorosłego“ człowieka, bądź istnieje tendencja ku zatrzymaniu postawy dziecka wbrew jego woli
  • społecznej  –  zachodzi konieczność nowego samookreślenia się w społeczeństwie.

Zmiany te destabilizują dotychczasową sytuację nastolatka.  Jest to bardzo trudny rozwojowo czas.  Warto więc patrzeć na swoje dorastające dziecko z innej perspektywy – to ono jest w kryzysie rozwojowym i ono w sposób szczególny potrzebuje wsparcia dorosłych.  Często jednak Rodzice panikują, skupiają się na tym, jak im trudno jest w relacji z nastolatkiem.  A to nastolatek potrzebuje wtedy szczególnej mądrości Dorosłego Rodzica, który pomoże mu przejść ten trudny czas.

Nastolatek ma do zrealizowania cele rozwojowe przygotowujące go do dorosłego życia.  Zaliczmy do nich:

  • doświadczenie fizycznej dojrzałości seksualnej – najbardziej podstawowy i uniwersalny cel, osiągany z reguły między 12 a 16 r. ż;
  • rozwijanie własnej tożsamości – poszukiwanie odpowiedzi na pytania: „kim jestem?“  oraz „ jakie są moje relacje z innymi?“.  Każde spotkanie z drugim człowiekiem jest potwierdzeniem kształtowanego przez siebie obrazu;
  • kształtowanie zobowiązań społecznych – związane z koniecznością życia w szerokim społeczeństwie, poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o sens własnego życia, określenie swojego przyszłego miejsca w społeczeństwie.  Dokonuje się ono często poprzez intensywne eksperymentowanie w różnych sferach życia i sprawdzanie swoich słabych i mocnych stron;
  • uzyskanie autonomii – stopniowe uwalnianie się od opinii rodziców, ich autorytetu, systemu wartości, czy też poglądów na życie.  Separacja od rodziców dokonuje się równolegle ze wzrostem znaczenia  grupy rówieśniczej, która staje się ważnym punktem odniesienia oraz miejscem do eksperymentowania z własną wolnością i odpowiedzialnością;
  • wyrastanie z egocentryzmu – czyli poczucia bycia w samym centrum zdarzeń (charakterystyczne dla dzieci), jednocześnie poczucie osamotnienia, psychologicznej samotności, polegającej na poczuciu braku zrozumienia przez otoczenie;
  • reorganizacja systemu wartości – dokonuje się w zasadzie przez całe życie, ale w okresie dojrzewania nastolatek przeszacowuje dotychczasowe wartości, wybiera nowe i tworzy nowy, własny system wartości (Sakowska za: Gaś).

To jest ogromne wyzwanie dla nastolatka biorąc pod uwagę zmiany hormonalne, fizyczne, społeczne, rodzinne. Jest to przejście w kierunku dorosłości, samostanowienia o sobie i odpowiedzialności.

Dzieci i młodzież bez wątpienia potrzebują granic i reguł.  Reguł, które dadzą poczucie bezpieczeństwa, które będą, jak mądre znaki na drodze do celu, jakim jest dorosłość.

Przejście z dzieciństwa do dorosłości nie jest możliwe bez podejmowania i pokonywania zadań, które dla nastolatka są nowe i skomplikowane.  Ważne, by zarówno nastolatek, jak i rodzice pamiętali o tym, że fakt, iż dziecko staje się dorosłe nie uprawnia go do korzystania z życia, jak dorosła osoba.

O co w tym chodzi?

Przekonanie dorastających, że ich wiek lub dojrzałość biologiczna uprawniają ich do korzystania z przywilejów dorosłego życia bez konieczności podejmowania zobowiązań, jest bardzo niebezpieczne.

Czyli, że np.:  jeżeli chodzi na wagary to nie usprawiedliwiamy tych nieobecności lekką ręką.  Nastolatek musi ustalić z nauczycielem, jak nadrobić zaległości. Itd.

Chodzi o to, by młody człowiek zrozumiał i poczuł, że PONOSI ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA SWOJE DECYZJE, ZACHOWANIA.

Młodzi potrzebują granic, które wyznaczają przestrzeń niezbędną do rozwoju ich osobowości.   Nastolatki próbują zrozumieć, o co tak naprawdę chodzi w tym życiu?  Co jest ważne i dlaczego?  Chcą ustalić to, co będzie ich systemem wartości i ich własnym życiu.  Dlatego też  tak bardzo testują na rodzicach, co jest dla nich ważne a co nie….

Testują, stawiają się, protestują, krytykują, buntują się…..a wszystko po to, by sprawdzić, co tak naprawdę jest ważne dla osób, które są dla nich  najważniejsze, czyli dla ich rodziców.

Jeśli okaże się, że jakaś wartość jest dla nich ważna – nastolatek może wtedy podjąć decyzję i albo przyjąć tę wartość jako istotną dla siebie, albo ją po prostu odrzucić.  Stąd tak istotne jest, by rodzice posiadali własny system wartości..  Granice te będą testowane po to, by sprawdzić na ile wartość broniona przez rodzica jest naprawdę ważna.

Ważne, by wprowadzona zasada, granica miała swoje uzasadnienie w systemie wartości rodzica.  Oznacza to, że rodzic nie może powiedzieć dziecku” nie bo nie”.  Jeżeli powie „nie”, to jakie jest tego uzasadnienie?  Co w tym jest ważnego dla rodzica, że odmawia czegoś dziecku?  Przedstawiając swój punkt widzenia, swoje wartości nastolatkowi uczymy go, co jest dla nas ważne oraz tego, że mamy swoje granice, o które również dbamy.

Dzisiejsza młodzież chce wiedzieć, czego się od niej oczekuje i jakie są konsekwencje zachowań niewłaściwych.

BARDZO WAŻNE:  Młodzież w tym okresie nie traci jednak potrzeby miłości rodzicielskiej.  Przeciwnie, zawsze potrzebuje oparcia i dowodów tej miłości.

Bardzo jest im potrzebna pewność, że są przez rodziców akceptowani, że zawsze mogą liczyć na ich pomoc i zrozumienie.

Zachowania dysfunkcyjne często świadczą o tym, że dorastający człowiek w wyniku stresu, oddziaływania grupy rówieśniczej a także tego, iż jest to często najprostszy sposób a innego nie potrafi – w ten sposób próbuje osiągnąć cele rozwojowe.  Przykład: wagary – być może jest to sfera, w której nastolatek próbuje osiągnąć autonomię bo warunki domowe nie pozwalają mu na autonomiczne decyzje w innych sferach swojego funkcjonowania.

Ostatni rozdział dzieciństwa odgrywa równie istotną rolę co narodziny.  Nastolatek przechodzi przez okres przejściowy, o którym sam nic nie wie, a dla dorosłych jest wielkim znakiem zapytania.“  (Dolto)

ŻRÓDŁA:

Sakowska, J., Materiały pomocnicze dla osób prowadzących zajęcia, Warszawa, 2014.
Jull, J., Nastolatki. Kiedy kończy się wychowanie? Od wychowania do więzi, MIND, 2014.
Brzezińska, A. I., red. nauk, Psychologiczne portrety człowieka, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, 2005.